پیشنهاد گسترش صادرات مستقیم زعفران و پسته ایران به آفریقا؛ تأکید بر تولید مشترک و تجارت بدون واسطه

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با اشاره به ظرفیت‌های اقتصادی و تجاری کشورهای آفریقایی، از پیشنهادهایی برای گسترش صادرات مستقیم محصولات ایرانی به این قاره خبر داد. به گفته محمدباقر رضایی، زعفران، پسته و دیگر محصولات غذایی ایران می‌توانند با همکاری شرکت‌ها و شبکه‌های توزیع محلی، حضور پررنگ‌تری در بازار کشورهای آفریقایی پیدا کنند.

به گزارش شبکه اطلاع رسانی تدبیر و امید، محمدباقر رضایی، رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی، در نخستین نشست ملی همکاری‌های کشاورزی ایران و آفریقا، توسعه روابط دو طرف را فرصتی برای شکل‌گیری زنجیره ارزش مشترک دانست؛ زنجیره‌ای که از کشت و تأمین مواد اولیه آغاز می‌شود و فرآوری، بسته‌بندی و توزیع محصولات را نیز در بر می‌گیرد.

او سه محور اصلی را برای گسترش این همکاری‌ها پیشنهاد کرد: تولید قراردادی گیاهان دارویی و معطر در مناطق مستعد آفریقا، خرید مستقیم محصولاتی مانند قهوه، چای، بادام هندی، کاکائو و کنجد از کشورهای این قاره و ایجاد شبکه‌های توزیع مشترک برای عرضه محصولات ایرانی، به‌ویژه زعفران، پسته و سایر فرآورده‌های غذایی.

رضایی تأکید کرد که در این الگو، شرکت‌های ایرانی و آفریقایی باید در مراحل مختلف تولید و تجارت مشارکت داشته باشند تا ارزش افزوده حاصل از همکاری‌ها میان فعالان اقتصادی دو طرف توزیع شود.

شکاف تجاری ایران و آفریقا؛ واردات محدود در برابر صادرات گسترده

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با استناد به آمار مبادلات تجاری ایران و کشورهای آفریقایی گفت در هشت ماه نخست سال ۱۴۰۴، ارزش تجارت ایران با این قاره به حدود ۸۴۹ میلیون دلار رسید؛ در حالی که واردات ایران از کشورهای آفریقایی تنها حدود ۴۵ میلیون دلار بود.

به گفته رضایی، این اختلاف نشان می‌دهد که ظرفیت کشورهای آفریقایی برای تأمین کالاهای مورد نیاز ایران به اندازه کافی مورد استفاده قرار نگرفته است. در شرایطی که ایران به این قاره صادرات دارد، سهم آفریقا در تأمین نیازهای وارداتی کشور همچنان محدود است؛ ازاین‌رو، در کنار افزایش صادرات ایران، توسعه خرید مستقیم و همکاری‌های تولیدی نیز باید در دستور کار قرار گیرد.

او با اشاره به جمعیت حدود ۱.۵ میلیارد نفری آفریقا و تولید ناخالص داخلی نزدیک به ۲.۸ تریلیون دلار در این قاره افزود که بر اساس آمارهای ارائه‌شده، بخش کشاورزی حدود ۴۵ درصد اشتغال آفریقا را به خود اختصاص می‌دهد.

در مقابل، ایران با جمعیتی حدود ۹۲ میلیون نفر و نرخ شهرنشینی ۷۷ درصد، می‌تواند بازار مناسبی برای مواد اولیه کشاورزی و محصولات غذایی کشورهای آفریقایی باشد. به گفته رضایی، توسعه این روابط برای طرف آفریقایی نیز مزیت دارد؛ زیرا امکان عرضه مستقیم محصولات به بازار مصرف ایران را فراهم می‌کند و وابستگی به مسیرهای واسطه‌ای فروش را کاهش می‌دهد.

کشت قراردادی گیاهان دارویی در مناطق مستعد آفریقا

رضایی در تشریح نخستین محور همکاری‌های پیشنهادی اظهار کرد که اجرای طرح‌های تولید قراردادی گیاهان دارویی و معطر در کشورهای آفریقایی باید بر مبنای شرایط اقلیمی، توجیه اقتصادی، استانداردهای کیفی و بازار فروش مشخص انجام شود.

به گفته او، نعناع، گل محمدی، رزماری، آویشن، همیشه‌بهار، رازیانه و به‌لیمو از جمله گیاهانی هستند که می‌توانند برای بررسی اولیه انتخاب شوند. این محصولات، با توجه به کیفیت و میزان مواد مؤثره، قابلیت عرضه در بازار گیاهان خشک، دمنوش‌ها، اسانس‌ها، عصاره‌ها، محصولات آرایشی و دیگر صنایع مرتبط را دارند.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با تأکید بر ضرورت تعیین بازار هدف پیش از شروع کشت گفت برای اجرای یک طرح تولید نعناع، باید از ابتدا مشخص باشد که محصول نهایی به شکل برگ خشک عرضه می‌شود یا اسانس. این انتخاب بر تصمیم‌هایی مانند گزینش رقم گیاهی، زمان برداشت و تجهیزات مورد نیاز برای فرآوری تأثیر مستقیم دارد.

او خاطرنشان کرد که افزایش سطح زیر کشت به‌تنهایی تضمین‌کننده سودآوری نیست و تصمیم‌گیری درباره طرح‌های تولید مشترک باید بر اساس میزان عملکرد محصول، کیفیت، هزینه‌های تولید و فرآوری و شرایط بازار مقصد صورت گیرد.

به گفته رضایی، تولید قراردادی می‌تواند با توزیع تولید میان مناطق مختلف، ریسک تأمین محصولات را کاهش دهد. این طرح‌ها همچنین می‌توانند در مقیاس محدود آغاز شوند و پس از ارزیابی نتایج، به‌تدریج توسعه پیدا کنند. تفاوت زمان برداشت در مناطق مختلف نیز امکان تأمین پایدارتر محصولات را فراهم می‌کند.

وی افزود محصولاتی که ارزش اقتصادی بالایی نسبت به وزن خود دارند، برای تجارت در مسیرهای طولانی مناسب‌ترند. همچنین انجام فرآیندهایی مانند خشک‌کردن، درجه‌بندی، تقطیر و تولید اسانس و عصاره در کشور مبدأ می‌تواند ارزش افزوده بیشتری ایجاد کند.

رضایی مهم‌ترین اصل در این طرح‌ها را تقدم تقاضا بر تولید دانست و توضیح داد که پیش از آغاز کشت باید نوع محصول مورد نیاز خریدار، ویژگی‌های کیفی و حجم سفارش مشخص شود تا قرارداد و برنامه تولید متناسب با نیاز بازار تنظیم شود.

او انتقال دانش فنی در مراحل کاشت، داشت و برداشت گیاهان دارویی را نیز از دیگر زمینه‌های قابل پیگیری در همکاری با کشورهای آفریقایی عنوان کرد.

قهوه، چای و بادام هندی؛ گزینه‌های اولویت‌دار برای واردات مستقیم

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی، خرید مستقیم قهوه، چای و بادام هندی از کشورهای آفریقایی را دومین محور پیشنهادی برای توسعه همکاری‌های تجاری معرفی کرد.

رضایی با استناد به آخرین آمار رسمی گمرک که در این نشست ارائه شد، گفت ایران حدود ۴۹ هزار تن قهوه وارد کرده که ۵۳ درصد ارزش واردات آن از امارات متحده عربی تأمین شده است.

او با اشاره به اینکه امارات از تولیدکنندگان عمده قهوه به شمار نمی‌رود، این وضعیت را دلیلی برای بررسی مسیرهای جایگزین و امکان خرید مستقیم از کشورهای تولیدکننده دانست.

در حوزه چای نیز، واردات حدود ۱۳ هزار تن چای از کنیا در سال ۲۰۲۴ به‌عنوان نمونه‌ای از وجود مسیر مستقیم تجارت میان ایران و کشورهای آفریقایی مطرح شد. به گفته رضایی، می‌توان از تجربه این مبادلات برای گسترش تجارت مستقیم در زمینه محصولات دیگر نیز استفاده کرد.

او همچنین درباره ظرفیت تولید بادام هندی در آفریقا گفت بر اساس آمار ارائه‌شده برای سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵، تولید این محصول در قاره به حدود ۵.۲ میلیون تن رسیده و بیش از ۵۱ درصد آن در غرب آفریقا تولید می‌شود؛ با این حال، بخش قابل‌توجهی از بادام هندی همچنان به شکل محصول با پوست به بازارهای دیگر صادر می‌شود.

رضایی کاکائو، کنجد، ماکادمیا، وانیل و چای ترش را نیز از دیگر محصولاتی برشمرد که امکان بررسی ظرفیت تأمین مستقیم آن‌ها از کشورهای آفریقایی وجود دارد.

پیشنهاد سازوکار اعتباری برای تسهیل مبادلات با کشورهای آفریقایی

رضایی با بیان اینکه قیمت مناسب به‌تنهایی برای شکل‌گیری تجارت مستقیم و پایدار کافی نیست، دسترسی به منابع مالی، خطوط اعتباری و امکان خرید مدت‌دار را از عوامل مؤثر در توسعه روابط تجاری دانست.

او پیشنهاد کرد اتحادیه‌ها و تشکل‌های بخش خصوصی ایران با نهادهای صنفی و شرکت‌های آفریقایی تفاهم‌نامه همکاری امضا کنند و در چارچوب این توافق‌ها، اعضای معتبر و واجد شرایط خود را برای انجام معاملات به یکدیگر معرفی کنند.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی در تشریح الگوی پیشنهادی اعتبارسنجی گفت شرکت‌ها می‌توانند بر اساس معیارهایی همچون سابقه فعالیت تجاری، گردش مالی، سوابق گمرکی، توان تأمین کالا، خوش‌حسابی و معاملات پیشین، در سه گروه اعتباری A+، A و B قرار گیرند.

به گفته وی، مستند بودن اطلاعات و امکان بررسی نتایج ارزیابی شرکت‌ها برای ایجاد اعتماد متقابل میان طرف‌های تجاری ضروری است. در این چارچوب، فروشنده یا تأمین‌کننده مالی مورد توافق می‌تواند برای خریداران تأییدشده، سقف اعتبار و شرایط خرید مدت‌دار تعیین کند.

رضایی افزود شرکت‌هایی که رتبه اعتباری بالاتری دارند، در صورت انجام بررسی‌های لازم و توافق طرفین، می‌توانند از اعتبار بیشتر یا شرایط پرداخت منعطف‌تری برخوردار شوند. در مقابل، برای سایر گروه‌ها امکان انجام معاملات کوچک‌تر همراه با کنترل‌های بیشتر در نظر گرفته می‌شود.

بر اساس این پیشنهاد، تسویه موفق هر معامله می‌تواند امکان استفاده مجدد از اعتبار و بررسی افزایش سقف آن را فراهم کند. رضایی معتقد است چنین سازوکاری می‌تواند موانع مالی تجارت را کاهش دهد و زمینه خرید مستقیم از کشورهای آفریقایی را تقویت کند.

زعفران و پسته ایران در مسیر ورود گسترده‌تر به بازار آفریقا

سومین محور پیشنهادی رضایی، توسعه شبکه‌های توزیع مشترک برای عرضه محصولات ایرانی در کشورهای آفریقایی است. بر اساس این طرح، ایجاد نمایندگی‌ها و شبکه‌های فروش با مشارکت شرکای محلی می‌تواند مسیر دسترسی کالاهای ایرانی به بازار مصرف این کشورها را هموارتر کند.

زعفران، پسته و گروهی از محصولات غذایی ایران، از جمله ماکارونی، شکلات، تافی و کنسروجات، از جمله کالاهایی هستند که می‌توانند در سبد همکاری‌های تجاری با کشورهای آفریقایی قرار گیرند.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی با اشاره به جایگاه ایران در تولید زعفران اظهار کرد که با وجود سهم بالای کشور در تولید جهانی این محصول، صادرات مستقیم زعفران ایران به آفریقا همچنان محدود است. به گفته او، برای گسترش حضور در این بازار و افزایش سهم محصولات ایرانی، باید برنامه‌ریزی مشخصی انجام شود.

رضایی همچنین بر ارتباط میان سه محور پیشنهادی، یعنی تولید مشترک، تأمین مستقیم مواد اولیه و توزیع محصولات تأکید کرد. به گفته وی، پیوند این بخش‌ها می‌تواند از ظرفیت شناخت بنگاه‌های اقتصادی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، سازوکارهای کنترل کیفیت و شبکه‌های فروش برای گسترش همکاری‌های ایران و آفریقا بهره بگیرد.

سه محور برای شکل‌گیری مشارکت اقتصادی پایدار میان ایران و آفریقا

رضایی در جمع‌بندی پیشنهادهای خود، الگوی مطلوب همکاری را بر سه محور استوار دانست: تولید مشترک میان ایران و کشورهای آفریقایی، تأمین بخشی از نیازهای ایران از طریق این کشورها و مشارکت ایران در تأمین نیازهای بازارهای آفریقایی.

او توضیح داد که برای آغاز این مسیر، لازم است تشکل‌های همکار در هر دو طرف شناسایی شوند، شرکت‌های معتبر به یکدیگر معرفی شوند، چند محصول دارای اولویت انتخاب شود و نخستین معاملات تجاری، از جمله خریدهای اعتباری، طراحی و اجرا شوند.

رئیس انجمن اتحادیه گیاهان دارویی تأکید کرد که معیار موفقیت این همکاری‌ها باید نتایج عملی آن‌ها باشد؛ از جمله تولید محصول قابل عرضه در بازار، تحویل موفق کالا، تسویه منظم معاملات و ثبت سفارش‌های مجدد.

به گفته رضایی، هدف از توسعه زنجیره ارزش کشاورزی میان ایران و آفریقا تنها افزایش حجم مبادلات تجاری نیست، بلکه ایجاد ظرفیت تولید مشترک، تأمین پایدار محصولات، عرضه کالاهای باکیفیت و شکل‌گیری روابط اقتصادی سودمند و ماندگار برای هر دو طرف را نیز دنبال می‌کند.