کشف نقش غیرمنتظره سوسکها در گردهافشانی شبانه جنگلهای آمازون

پژوهشگران در یک مطالعه تازه دریافتهاند که سوسکها پس از غروب آفتاب، نقش مهمی در گردهافشانی برخی گیاهان جنگلهای آمازون برزیل ایفا میکنند؛ نقشی که پیشتر کمتر مورد توجه دانشمندان قرار گرفته بود.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی تدبیر و امید، حدود ساعت ۱۷:۴۵، گلهای کوچک بوتهای در جنگلهای آمازون برزیل بهتدریج باز میشوند. در آغاز، عطر این گلها چندان محسوس نیست، اما با گذشت زمان بوی آنها شدت میگیرد و شهد از ساقه خوشههای آویزان گل به پایین سرازیر میشود. حدود ساعت ۱۹، نخستین سوسکها برای تغذیه به این گلها نزدیک میشوند.
به نقل از ساینسآلرت، خفاشها از مهمترین عوامل گردهافشانی دو گونه گیاهی خویشاوند این بوته هستند. این گیاه نیز ویژگیهایی مشابه گیاهان گردهافشانیشونده توسط خفاشها دارد؛ از جمله باز شدن گلها هنگام غروب و تولید حجم قابلتوجهی شهد.
با وجود این شباهتها، محققان در پژوهش جدیدی که نتایج آن در مجله «گیاهشناسی برزیل» (Brazilian Journal of Botany) منتشر شده است، هیچ موردی از بازدید خفاشها از این بوته ثبت نکردند. این تحقیق نخستین بررسی علمی درباره سازوکار گردهافشانی این گیاه محسوب میشود.
یافتههای گروه پژوهشی نشان میدهد که گلها از ساعت ۹ صبح تا ۱۷ فاقد شهد هستند، اما با فرارسیدن شب، سوسکها به یکی از بازدیدکنندگان مهم و احتمالا گردهافشانهای اصلی این گیاه تبدیل میشوند. این کشف از آن جهت قابلتوجه است که تنها حدود یک درصد از گونههای سوسک در گروه آفتهای خانگی قرار میگیرند و مشاهده سوسکهای وحشی در حال بازدید از گلها نیز چندان رایج نیست.
یکی از گیاهشناسان موسسه ملی تحقیقات آمازون در برزیل در گفتوگو با وبسایت ساینسآلرت اظهار کرد: پیش از این تصور نمیشد چنین ارتباطی در جنگلهای آمازون وجود داشته باشد؛ بهویژه اینکه سوسکها بتوانند در فرایند تولیدمثل گیاهان نقش داشته باشند. دلیل این موضوع نیز تمرکز بیشتر مطالعات گذشته بر زنبورها و خفاشها بوده است.
سوسکها چگونه گرده گلها را منتقل میکنند؟
پژوهشگران در این بررسی به دنبال شناسایی جانورانی بودند که امکان انتقال گرده میان بوتهها را دارند. آنها همچنین میخواستند میزان تأثیر گرده گیاهان دیگر بر فرایند تولید میوه را مشخص کنند. رفتار سوسکها هنگام توقف روی گلها برای نوشیدن شهد، سرنخ مهمی در اختیار محققان گذاشت.
سوسک برای دسترسی به شهد ناچار است سر خود را به سمت پایین خم کند. همین حرکت باعث میشود بخشهای مختلف بدنش بار دیگر با گرده گلها تماس پیدا کند و پوشیده از دانههای گرده شود.
این گیاه با نام علمی Mabea uleana به خانواده فرفیون تعلق دارد و رویشگاه طبیعی آن به ایالت آمازوناس برزیل محدود است. این بوته در بخشهایی از پوشش گیاهی منطقه و روی خاکهای شنی سفیدرنگ با مواد مغذی اندک رشد میکند.
هر خوشه آویزان گل این گیاه حدود چهار تا ۶ سانتیمتر طول دارد و اندازه آن تقریبا با انگشت شست قابل مقایسه است. در بخش نزدیک به ساقه خوشه، یک یا دو گل ماده قرار گرفتهاند که قابلیت تبدیل شدن به میوه را دارند. در قسمت پایینتر خوشه نیز معمولا بیش از ۲۰۰ گل نر کوچک دیده میشود که وظیفه تولید گرده را بر عهده دارند.
سوسکها هنگام حرکت به سمت پایین خوشه و جستوجوی شهد، از کنار گلهای ماده عبور میکنند. در این مسیر، گرده گلهای نر به پاها و بخش زیرین بدن آنها میچسبد. حشره پس از تغذیه، برای خروج از گلها در امتداد همان ساقه به سمت بالا حرکت میکند و مجددا با گلهای ماده تماس پیدا میکند.
از سوی دیگر، اگر سوسک هنگام ورود به خوشه، گرده گیاه دیگری را نیز با خود حمل کرده باشد، ممکن است پیش از آنکه به شهد برسد، بخشی از این گردهها را روی گلهای ماده قرار دهد.
چسبندگی بالای گرده در گیاهان خانواده فرفیون نیز یکی از ویژگیهایی است که این فرایند را امکانپذیر میکند. این خصوصیت توضیح میدهد که چرا دانههای گرده بهراحتی هنگام حرکت حشرات میان گلها به بدن آنها میچسبند.
گرده گیاهان دیگر، شانس تولید میوه را افزایش میدهد
بررسیهای پژوهشگران نشان داد که حدود ۹۳ درصد از گلهایی که گرده یک بوته دیگر به آنها منتقل شده بود، به میوه تبدیل شدند. در مقابل، این میزان برای گلهایی که گرده همان خوشه را دریافت کرده بودند، تنها ۱۵ درصد بود.
همچنین حدود ۷۳ درصد از گلهایی که بدون دخالت پژوهشگران در معرض بازدید طبیعی حشرات قرار داشتند، موفق به تولید میوه شدند.
این آمار نشان میدهد انتقال گرده از یک گیاه به گیاه دیگر میتواند در تولیدمثل این بوته اهمیت زیادی داشته باشد و حشراتی که چنین گردهای را حمل میکنند، نقش مؤثری در افزایش موفقیت تولید میوه دارند.
مگسها، شبپرهها و زنبورها نیز در گردهافشانی نقش دارند
سوسکها تنها حشراتی نبودند که پس از غروب به گلهای این گیاه سر میزدند. محققان بازدید مگسهای کوچک و شبپرهها را نیز در ساعات شب ثبت کردند.
در طول روز، زنبورهای بدون نیش از گونهای با نام علمی Trigona almeidae بیشترین تعداد بازدید از گلها را به خود اختصاص دادند. این زنبورها هنگام جمعآوری گردههای باقیمانده با گلهای ماده تماس پیدا میکردند؛ به همین دلیل پژوهشگران آنها را در شمار گردهافشانهای احتمالی روزانه این گیاه قرار دادند.
با این حال، محققان تأکید دارند که این مطالعه تنها در یک منطقه انجام شده و آزمایشهای مربوط به تولید میوه نیز سهم هر گروه از حشرات را بهصورت مستقل اندازهگیری نکرده است.
از این رو، هنوز نمیتوان نقش تمام حشرات مشارکتکننده در گردهافشانی این گیاه را بهطور دقیق مشخص کرد. همچنین این احتمال وجود دارد که حشرات دیگری مانند جیرجیرکها و ملخها نیز در انتقال گرده میان بوتهها نقش داشته باشند.