اسکرین‌شات گرفتن چگونه حافظه را ضعیف می‌کند؟
گرفتن اسکرین‌شات از مطالب آموزشی، دستورهای آشپزی و اطلاعات کاربردی به عادتی رایج تبدیل شده است؛ عادتی که بسیاری از افراد با این تصور انجام می‌دهند که در فرصتی مناسب به تصاویر ذخیره‌شده بازمی‌گردند. با این حال، برخی پژوهش‌های روان‌شناسی نشان می‌دهند که ثبت تصاویر لزوماً به ماندگاری اطلاعات در حافظه کمک نمی‌کند و حتی ممکن است یادآوری آن‌ها را دشوارتر کند.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی تدبیر و امید، چند بار پیش آمده است که از یک دستور غذای جذاب، نکته‌ای درسی یا بخشی از یک مقاله اسکرین‌شات گرفته‌اید تا بعداً آن را بخوانید، اما تصویر موردنظر مدت‌ها در گالری گوشی باقی مانده و دیگر به آن مراجعه نکرده‌اید؟
گالری تلفن‌های همراه بسیاری از افراد پر از تصاویری است که پس از ذخیره شدن، به فراموشی سپرده می‌شوند. برآوردها نشان می‌دهد هر فرد به‌طور میانگین روزانه حدود ۲۰ عکس می‌گیرد و نزدیک به ۲ هزار تصویر در تلفن همراه خود نگه می‌دارد.
روزنامه نیویورک‌پست در گزارشی با استناد به پژوهش‌های جدید دانشگاه بینگهمتون، به این موضوع پرداخته است که انباشته کردن تصاویر لزوماً به یادآوری بهتر اطلاعات منجر نمی‌شود و ممکن است توانایی مغز برای به خاطر سپردن تجربه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.
اثر تضعیف حافظه بر اثر عکاسی چگونه شکل می‌گیرد؟
مطالعات انجام‌شده درباره حافظه و شناخت، پدیده‌ای موسوم به «اثر تضعیف‌کننده عکاسی» را بررسی کرده‌اند. بر اساس یافته‌های این پژوهش‌ها، ثبت تصویری یک رویداد در حین تجربه آن می‌تواند توانایی فرد برای به خاطر سپردن اطلاعات مربوط به همان رویداد را کاهش دهد.
پژوهشگران دانشگاه بینگهمتون برای بررسی این پدیده، هفت آزمایش انجام دادند. در این آزمایش‌ها، دانشجویان به تماشای آثار هنری پرداختند و از برخی آثار اسکرین‌شات گرفتند. نتایج نشان داد شرکت‌کنندگان، آثاری را که از آن‌ها تصویر ثبت کرده بودند، ضعیف‌تر از آثاری به یاد می‌آوردند که صرفاً تماشا کرده بودند.
نکته قابل توجه این بود که برخی از شرکت‌کنندگان حتی نمی‌توانستند به‌درستی به خاطر بیاورند از کدام آثار هنری اسکرین‌شات گرفته‌اند و کدام آثار را بدون ثبت تصویر دیده‌اند.
این اثر به‌ویژه زمانی مطرح می‌شود که افراد پس از ذخیره تصاویر، دیگر آن‌ها را مرور نمی‌کنند. در مقابل، استفاده فعالانه از عکس‌ها برای یادآوری و مرور تجربه‌های گذشته می‌تواند به حفظ اطلاعات کمک کند. بنابراین، نگهداری تعداد زیادی تصویر بدون مراجعه دوباره به آن‌ها، لزوماً نتیجه مطلوبی ندارد.
مطالعه دیگری نیز نشان داده است که ثبت خودکار تصاویر، برای مثال به‌وسیله دوربین‌های ثبت وقایع، الزاماً چنین اختلالی در حافظه ایجاد نمی‌کند. این یافته‌ها نشان می‌دهند که انجام ارادی عمل عکاسی و تصمیم به ثبت تصویر ممکن است در تضعیف یادآوری نقش داشته باشد.
سه عامل روان‌شناختی مؤثر در فراموشی دیجیتال
برای توضیح ارتباط میان ذخیره تصاویر و کاهش یادآوری، می‌توان سه سازوکار روان‌شناختی را بررسی کرد. این عوامل به چگونگی تخصیص توجه، اتکا به ابزارهای بیرونی و میزان حضور ذهن هنگام تجربه یک رویداد مربوط می‌شوند.
۱. تقسیم توجه هنگام ثبت تصویر
هنگامی که فرد به‌جای تمرکز کامل بر یک تجربه، مشغول گرفتن عکس یا اسکرین‌شات می‌شود، بخشی از منابع شناختی او به این کار اختصاص می‌یابد. در نتیجه، توجه کمتری ممکن است صرف رمزگردانی اطلاعات، یعنی ثبت و پردازش عمیق آن‌ها در مغز، شود.
بر اساس گزارش این پژوهش‌ها، حتی افزایش زمان در اختیار شرکت‌کنندگان یا آسان‌تر کردن فرایند ثبت تصویر نیز نتوانست این ضعف حافظه را از بین ببرد.
۲. تخلیه شناختی و اتکا به حافظه گوشی
«تخلیه شناختی» به حالتی اشاره دارد که فرد بخشی از وظیفه به خاطر سپردن اطلاعات را به ابزارهای بیرونی واگذار می‌کند. هنگامی که می‌دانیم مطلبی در تلفن همراه ذخیره شده است، ممکن است تلاش کمتری برای حفظ آن در حافظه خود انجام دهیم.
ذخیره شماره تلفن در فهرست مخاطبان نمونه‌ای آشنا از این وضعیت است؛ زیرا پس از ثبت شماره، دیگر نیازی به حفظ کردن آن احساس نمی‌کنیم.
با این حال، آزمایش‌ها نشان داده‌اند که حتی زمانی که به شرکت‌کنندگان گفته شد تصاویر بلافاصله پس از ثبت حذف خواهند شد، ضعف در یادآوری همچنان مشاهده می‌شد. این نتیجه نشان می‌دهد که اتکا به ذخیره‌سازی بیرونی به‌تنهایی نمی‌تواند تمام ابعاد این پدیده را توضیح دهد.
۳. کاهش توجه به تجربه اصلی
گرفتن عکس یا اسکرین‌شات ممکن است توجه فرد را از تجربه‌ای که در حال رخ دادن است، منحرف کند. در چنین شرایطی، فرد به‌جای مشارکت کامل در لحظه، بخشی از تمرکز خود را به ثبت و نگهداری آنچه می‌بیند اختصاص می‌دهد.
این کاهش توجه ممکن است تنها به جزئیاتی که تصویر ثبت می‌کند محدود نماند و یادآوری فضای کلی و زمینه وقوع رویداد را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
یادداشت‌برداری با قلم و کاغذ؛ راهی برای تقویت یادگیری
یافته‌های مطرح‌شده نشان می‌دهند که ثبت دیجیتال اطلاعات همیشه به معنای یادگیری یا به خاطر سپردن بهتر آن‌ها نیست و ممکن است بخشی از توجه لازم برای پردازش تجربه را کاهش دهد.
برای افرادی که قصد دارند مطلبی را به‌خوبی یاد بگیرند و در حافظه خود نگه دارند، یادداشت‌برداری با قلم و کاغذ می‌تواند جایگزینی مناسب باشد.
نوشتن دستی فرد را وادار می‌کند اطلاعات را انتخاب، سازمان‌دهی و با ساختاری مشخص ثبت کند. این فرایند به پردازش فعالانه مطالب نیاز دارد؛ تلاشی ذهنی که در روان‌شناسی از آن با عنوان «دشواری مطلوب» یاد می‌شود و می‌تواند به یادگیری عمیق‌تر کمک کند.
در نهایت، اسکرین‌شات گرفتن لزوماً عادتی زیان‌بار نیست؛ مسئله زمانی مطرح می‌شود که تصاویر بدون هدف مشخص ذخیره شوند و هیچ‌گاه مورد استفاده قرار نگیرند. ثبت تعداد محدودی تصویر و مرور فعالانه آن‌ها در زمان مناسب، می‌تواند کاربردی‌تر از انباشتن بی‌پایان اطلاعات در گالری تلفن همراه باشد.
