پاسخ به چند سوال درباره رفراندوم تفرقه‌انگیز

 روز گذشته بالاخره کار خودش را کرد. مسعود بارزانی رئیس اقلیم کردستان، رفراندوم تفرقه‌انگیز را برگزار کرد و خود نیز از نخستین کسانی بود که رایش را در صندوق انداخت. موضوعی که در منطقه آشوب زده عراق که هنوز با داعش دست و پنجه نرم می‌کند می‌تواند بسیار گران تمام شود . برای خود کردستان نیز همین طور.

بارزانی به هیچ یک از فشارها و هشدارها نیز توجهی نشان نداد. از دیدگاه او بهترین زمان برای برگزاری این همه‌پرسی همین زمان بود و بس؛ اینکه باید دیروز حساب بغداد از اربیل جدا می‌شد، آن هم در شرایطی که هنوز برسر کرکوک بین حکومت مرکزی و اقلیم، دعواست و نیز وضعیت مذاکرات بارزانی هم با حیدرالعبادی در هاله ای از ابهام قراردارد .

جالب اینکه آمریکا از مخالفین این همه پرسی بود؛ آمریکایی که بزرگترین حامی دولت اقلیم کردستان به شمار می‌آمد.

در این میان کشورمان نیز به تکاپو افتاده، در حالی که بارزانی دیدارش با سردار سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران را تایید کرده و مدعی گلوله‌باران چند روستای مرزی کردستان عراق از سوی ایران شده خبری که تکذیب شده بود و شیطنت رسانه‌های غربی بود. در همین حین ایران اعلام داشته که مرز هوایی اقلیم را تحریم کرده است و به زودی با ورود اردوغان به ایران فاز جدیدی از مسائل و راهکارهای کشورمان نسبت به این همه پرسی بررسی می شود.

سرانجام کار

اما سوال اینجاست که در چنین شرایطی آیا واقعا کردستان روزهای روشن و بهتری خواهد داشت؟ کردستانی که به یمن دور کردن داعش از سرزمین خود این روزها حال و روز به مراتب بهتری نسبت به باقی مناطق عراق دارد بدون حمایت دولت مرکزی عراق و نواختن ساز جدایی و استقلال نیز می تواند روزهای بهتری برای خود بیافریند.

به راستی همه‌پرسی روز گذشته کردستان چه عواقبی برای اقلیم کردستان ، عراق و منطقه خواهد داشت؟

محمدرضا کلهر کارشناس مسائل عراق با بیان اینکه شدت و ضعف پیامدهای استقلال کردستان هنوز معلوم نیست، به آفتاب یزد می‌گوید: " تا زمانیکه بغداد و کشورهای همسایه با اقلیم کردستان همکاری نکنند، طبیعی است که ایده جدایی به هیچ نتیجه‌ای ختم نخواهد شد.

بزرگ‌ترین مشکلی که همه‌پرسی بد موقع استقلال کردستان برای این اقلیم دارد این است که این موضوع منجر به آن خواهد شد تا کارت همه‌پرسی که می‌توانست آنها را در هدف اصلی خود یعنی استقلال یاری کند برای همیشه بسوزاند. اینکه می‌بینید همه کشورها به جز عربستان و اسرائیل به این موضوع واکنش نشان دادند بدین خاطر است که در زمان نامناسبی این همه‌پرسی رخ داده است.

موضع کردستان بعد از رفراندوم

اما با این اوضاع سرنوشت کردستان به کدام سمت و سو خواهد رفت، آیا یک جنگ سخت دیگر در عراق رخ می‌دهد و دود این جنگ به چشم سایر کشورهای منطقه خواهد رفت؟

اردشیرپشنگ کارشناس کرد خاورمیانه در این باره به موضع‌گیری ملایم‌تر بارزانی نسبت به روزهای گذشته اشاره دارد و می گوید :" بارزانی در آخرین اظهارنظرهایش نرمش خاصی داشت، تاکید او بر اینکه بعد از رفراندوم تا دو سال با عراق مذاکره می‌کند در کنار صحبت های نچیروان ادریس بارزانی نخست‌وزیر دولت اقلیم، بر باقی ماندن پرچم عراق در کنار پرچم اقلیم کردستان تا زمان جدایی دوستانه و دیپلماتیک از هم، نشان می‌دهد که کردها صرفا به دنبال آن هستند تا به عنوان یک کارت بازی قوی از رفراندوم روز گذشته در برابر بغداد استفاده کنند و هدف اید‌ه‌آل‌شان را که استفاده از این کارت برای جدایی از عراق در آینده است به دور از خشونت تحقق بخشند. "

محمدرضا کلهر اما می‌گوید:" همه می‌دانند کردستان عراق پیش از این هم، پارلمان محلی و قانون و منابع درآمدی مستقل خود را داشت. از همین رو بسیاری می‌گویند کردستان خیلی وقت بود که مستقل از عراق فعالیت می‌کرد، اما یکسری مسائل حل نشده بین کردها و دولت مرکزی عراق باعث شد تا آن ها قدم‌های آخر را در راه استقلال بردارند. مثلا نباید فراموش کرد که دولت مرکزی عراق سعی کرده بود بی‌تفاوت از کنار موضوع کرکوک و مالکیت آن بگذرد؛ موضوعی که قرار بود بعد از دوران صدام به همه‌پرسی گذاشته شود. "

پشنگ اما تاکید می‌کند: " بغداد و شخص حیدرالعبادی و دیگر گروههای سیاسی غیرکرد نمی‌خواهند تا اقلیم کردستان بعد از صدسال در دوره آنها اعلام استقلال کند. در این بین نقش ایران و ترکیه از اهمیت خاصی برخوردار است و پاشنه آشیل یا گره کور کردستان به نقش اربیل و آنکارا برمی‌گردد، اگر بارزانی بتواند دولت ترکیه را با خودش همراه کند دستیابی به استقلال برایش سهل‌تر خواهد شد."

ایران در یک معادله

صحبت از ایران و ترکیه که می شود حال و هوای این روزهای این دو کشور را در مواجهه با همه پرسی اقلیم کردستان هم نباید از یاد برد. اینکه اقدامات ایران و ترکیه در این بین چه قدر می‌تواند بازدارنده باشد.

محمدرضا کلهر در این باره می‌گوید:" با توجه به پیوند فرهنگی مردمان منطقه احتمالا ایران هم متاثر از این همه‌پرسی خواهد بود، زمانی که آمریکا و اروپا که خود خواستار استقلال کردستان هستند و می‌خواهند در راستای طرح خاورمیانه بزرگ یا خاورمیانه جدید، منطقه را به کشورهای کوچک تقسیم کنند از این همه پرسی حمایت نمی‌کنند یک معنای خاصی می‌دهد و آن اینکه زمان فعلی زمان خطرناکی برای رفراندوم است."

مخالفت‌های ترکیه واقعی است؟

پرسش اینجاست که ترکیه در کجای این معادله قرار دارد و چه قدر می‌تواند یاری رسان بحران اخیر باشد. در روزهای گذشته این کشور (ترکیه) بارها دست به تهدید اقلیم کردستان زد و ادعا کرد که این ناحیه را تحریم خواهد کرد. اردوغان هم قرار است در ارتباط با همین موضوع به ایران بیاید. آیا در چنین شرایطی بارزانی می تواند نظر ترکیه را برخلاف تصورات فعلی به خود جلب کند و مانع نزدیکی ترکیه و ایران به یکدیگر شود؟

هرچند دولت ترکیه تا به امروز نشان داده که به شدت با این همه پرسی مخالف است اما اردشیر پشنگ نظر دیگری دراینباره دارد و می‌گوید:" همه تحلیلگران اعم از حزب ملی گرای ترکیه که هم‌پیمان با اردوغان هستند برداشتشان آن است که این مخالفت‌ها همه ماجرا نیست بلکه بنا به دلایلی مثل مسائل رقابتی خاورمیانه، بحث اقتصاد و انرژی، حس امنیتی و خود مسئله کرد در ترکیه که تاکنون بارزانی نقش مثبتی را به نفع ترکیه در آن داشته و در قبال کردهای ترکیه و سوریه به سود اردوغان نقش ایفا کرده است، این مخالفت‌ها، مخالفت‌های ظاهری است و بین سیاست اعلامی با سیاست‌های اعمالی ترکیه درباره کردستان عراق در این روزها تفاوت‌هایی آشکار است. "
وی ادامه می‌دهد: " باید منتظر ماند و دید که ترکیه چه مسیری را پیش خواهد گرفت ، اگر آنها بتوانند ترکیه را با خود همگام کنند تحقق آرزوی‌شان در استقلال محتمل‌تر می‌شود، اما اگر اتحاد فعلی بین ایران، ترکیه و عراق حفظ شود اعلام استقلال بدون استفاده از خطوط مرزی و به صورت محصور ماندن آنها ، بسیار سخت و پرپیامد خواهد بود."

درباره ترکیه سید مسعود موسوی دیگر کارشناس عراق و خاورمیانه نیز با پشنگ هم عقیده است و در اینباره به آفتاب یزد می گوید:" نسبت به موضوع ترکیه نگران هستم چرا که تا به امروز، موضع‌گیری آنها فراتر از حرف نبوده است درحالی که ایران به طور عملی پروازهای کردستان را تحریم کرده است . اگر ترک‌ها در این چند روز نخواهند به طور عملیاتی وارد مسئله اقلیم کردستان شوند این موضوع می‌تواند ایران را تحت الشعاع قرار دهد، من معتقدم ترک‌ها به دنبال این هستند تا منابع نفتی خود را از کردستان تهیه و وابستگی‌شان نسبت به ایران را بکاهند، از همین رو بدانید اگر ترکیه طی چند روز آینده کار عملی خاصی انجام داد، بعد از این هم اقدام عملی در قبال کردستان انجام نمی‌دهد."

بازهم سکوت روسیه

حرف های موسوی در حالی مطرح می شود که امروز یکی دیگر از هم پیمانان استراتژیک ایران که باید در چنین مواقعی در حمایت از مواضع ما برخیزد نیز موضعی فشل و خاموش گرفته ... این کشور نیز کشوری نیست جز روسیه . در حالیکه آمریکا با صراحت هر چند ظاهری اگر باشد از مخالفت با همه‌پرسی کردستان سخن رانده اما هم پیمان ایران یعنی دولت پوتین درباره این همه پرسی تنها سکوت اختیار کرده است، دلیل این سکوت را وقتی از محمد رضا کلهر می پرسیم این گونه به ما پاسخ می‌دهد:" روسیه یک بازیگر مرموز در عرصه بین الملل است. این کشور همیشه در قبال بسیاری تحولات، سیاست صبر و انتظار را در پیش می‌گیرد و خود را هیچ وقت به عنوان مخالف اصلی یک اتفاق یا پدیده معرفی نمی‌کند تا در شرایط مناسب بتواند بهره‌گیری لازم از آن پدیده را به عمل بیاورد. در روانشناسی روس‌ها ، باید بدانیم که آنها همواره کمین کردن و بهره‌برداری از بهترین شرایط بین‌المللی را در نظر داشته‌اند؛ موضوعی که در مسئله کردستان نیز صدق می‌کند."

بلایی بر سر خود کردستان عراق؟

اما آیا این همه‌پرسی می‌تواند پیامدها و عوارضی برای خود دولت کردستان نیز داشته باشد ؟

مطلبی که کلهر درباره آن می‌گوید:" اگر واقع‌بینانه به این موضوع نگاه کنیم، شرایط مطلوب نیست .کردستان بین ایران، سوریه، ترکیه و عراق محصور است و بدون همکاری این کشورها نمی‌تواند به آبهای آزاد راه داشته باشد.

وی ادامه می‌دهد:" همه‌پرسی، در زمان نامناسب شاید موضوع کردستان را برای همیشه به بن بست برساند، بزرگ‌ترین برگ برنده کردها حمایت غرب از آنها بوده است، هنگامی که حمایت غرب از آنها رخت بر بندد عملا هیچ حامی دیگری نخواهند داشت، اگر زمان دیگری برای این همه پرسی انتخاب شده بود، احتمال کاهش مخالفت‌ها نیز بیشتر بود، اکنون منطقه مستعد درگیری ، ممکن است دچار درگیری‌های بین کردستان و عراق شود؛ موضوعی که باعث نیرو گرفتن و شکل گیری دوباره داعش در عراق خواهد شد و مصیبت‌ها را دوچندان می‌کند."

پشنگ اما به فقدان زیرساخت های اقتصادی و صنعتی کردستان برای اعلام استقلال اشاره دارد و می‌گوید: " فراموش نکنیم در اقلیم کردستان خیلی از زیرساخت‌های اقتصادی صنعتی فراهم نیست و از سویی اختلافات سیاسی و فرهنگی نیز در داخل این سرزمین وجود دارد. این اوامر باعث می‌شود تا شکنندگی استقلال کردها بیشتر شود ."

این در حالی است که موسوی بیشتر به اختلافات درون گروهی احزاب کردستان عراق پس از همه پرسی اشاره دارد و اظهار می‌کند: " این همه پرسی شکاف‌های درون کردی را افزایش می‌دهد. یعنی اگرچه همه پرسی با توجه به نگاه های ناسیونالیستی رای می‌آورد، اما از فردای رفراندوم، شکاف‌ها گسترش می‌یابد و به احتمال زیاد موقعیت بارزانی نیز تداوم نخواهد یافت و بازیگران موثر در کردستان به این روند دامن خواهند زد. "

وی ادامه داد:"حزب گوران و بخشی از حزب اتحادیه میهنی در استان کرکوک با جناح دموکراتبه مشکل خواهد خورد و این احتمال که اساساً خود حکومت اقلیم تجزیه شود نیز وجود دارد و در صورت تشدید شکاف بحث تجزیه اقلیم را نباید نادیده گرفت . ضمن آنکه حزب دموکرات تعارضات جدی با «پ ک ک» نیز پیدا کرده است. چرا که تلاش داشته تا با ترکیه رابطه برقرار کند و از همین روی با «پ ک ک » فاصله گرفته است ، این را باید گفت که جدای از این پیامدها که برای کردستان و منطقه به وجود خواهد آمد باید منتظر بحرانی بدتر از داعش نیز بود . به عبارتی اگر حکومت مرکزی عراق و کردها از این حالت احساسی و هیجانی خارج نشده و نتوانند با یکدیگر مذاکره کنند و حالت کنفدرالی که منابع هر دو طرف را حفظ بکند ایجاد نمایند، بحران‌هایی جدی رخ خواهد داد و تبعاتش منطقه را درگیر می‌کند."

در پایان این را هم باید یادآوری کرد روز گذشته پارلمان عراق خواستار برکناری رئیس‌جمهور شد.