ویکی‌پدیا زیر فشار هوش مصنوعی؛ دانشنامه‌ای که منابعش به رقیبانش خوراک داد
در شرایطی که هوش مصنوعی به یکی از بازیگران تأثیرگذار در عرصه اطلاعات و سیاست تبدیل شده، مرور تاریخ ویکی‌پدیا یادآور مسیری است که این دانشنامه آنلاین از بی‌اعتباری اولیه تا تبدیل شدن به یکی از بزرگ‌ترین منابع اطلاعاتی جهان طی کرده است؛ مسیری که اکنون با چالش‌های تازه‌ای روبه‌رو شده است.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی تدبیر و امید به نقل از نیویورکر، ویکی‌پدیا در سال‌های نخست فعالیت خود با تردیدهای گسترده‌ای مواجه بود. بسیاری از مدارس دسترسی به آن را محدود می‌کردند، روزنامه‌نگاران از استناد به مطالبش پرهیز داشتند و برخی استادان دانشگاه نسبت به اعتبار محتوای آن هشدار می‌دادند. انتقاد اصلی این بود که نویسندگان مقالات مشخص نیستند و انگیزه‌های آنها نیز به‌سادگی قابل ارزیابی نیست.
با این حال، حدود ۲۵ سال پس از آغاز فعالیت این دانشنامه، ویکی‌پدیا به مجموعه‌ای عظیم از اطلاعات با حدود ۳۰ میلیارد واژه در ۳۰۰ زبان تبدیل شده است. ریچارد کوک در کتاب تازه خود، این مجموعه را بازمانده‌ای از آرمان‌های اولیه اینترنت توصیف می‌کند؛ فضایی که قرار بود امکان دسترسی آزاد به دانش را برای همگان فراهم کند.
روایت شکل‌گیری یک جامعه داوطلبانه
کتاب «آخرین بهترین مکان در اینترنت: تاریخچه انسانی ویکی‌پدیا» نوشته ریچارد کوک، به جای تمرکز صرف بر محتوای این دانشنامه، زندگی افرادی را بررسی می‌کند که در شکل‌گیری و گسترش آن نقش داشته‌اند. این افراد طیف متنوعی از داوطلبان را شامل می‌شوند؛ از برنامه‌نویسانی که در تعاملات اجتماعی با دشواری روبه‌رو بودند تا علاقه‌مندان به تاریخ هنر که بدون مدرک دانشگاهی، ساعت‌های طولانی را صرف اصلاح اشتباهات و تکمیل اطلاعات موجود در اینترنت می‌کردند.
برخی از این مشارکت‌کنندگان حتی در کاروان‌های مسافرتی خود شب‌ها را به ویرایش مطالب اختصاص می‌دادند. به روایت یکی از اعضای باسابقه این جامعه، ویکی‌پدیا تا حد زیادی به دست افرادی ساخته شد که ویژگی‌های شخصیتی و علایقشان در محیط‌های معمول اجتماعی کمتر مورد توجه قرار می‌گرفت، اما در فضای دیجیتال توانستند مجموعه‌ای گسترده از دانش را شکل دهند.
هوش مصنوعی؛ رقیبی که از ویکی‌پدیا تغذیه کرد
با وجود موفقیت چشمگیر این دانشنامه، ویکی‌پدیا اکنون با تناقضی جدی مواجه است. طبق گزارش یادشده، این وب‌سایت طی چهار سال گذشته حدود یک‌چهارم از بازدیدکنندگان ماهانه خود را از دست داده است؛ روندی که بخشی از آن به گسترش ابزارهای هوش مصنوعی نسبت داده می‌شود.
چت‌بات‌هایی مانند ChatGPT، کلود و جمینای از حجم گسترده اطلاعات متنی موجود در ویکی‌پدیا بهره برده‌اند، اما اکنون با ارائه پاسخ مستقیم به پرسش‌های کاربران، بخشی از مراجعه به منابع اصلی را کاهش می‌دهند. در نتیجه، کاربران می‌توانند بدون ورود به صفحات ویکی‌پدیا به اطلاعات مورد نیاز خود دسترسی پیدا کنند؛ موضوعی که ممکن است بازدید این دانشنامه و ظرفیت آن برای جذب مشارکت‌کنندگان تازه را تحت تأثیر قرار دهد.
اختلافات داخلی و سخت‌گیری در حذف مقالات
چالش‌های ویکی‌پدیا تنها به رقابت با هوش مصنوعی محدود نمی‌شود. فرهنگ سخت‌گیرانه حذف مقالات نیز از جمله عواملی است که در این گزارش مورد انتقاد قرار گرفته است. برخی از مدیران و ویرایشگران این دانشنامه با معیارهای سخت‌گیرانه درباره «سرشناسی» موضوعات، در حذف مطالب نقش دارند؛ رویکردی که به باور منتقدان، از روحیه فراگیر و مشارکتی سال‌های نخست ویکی‌پدیا فاصله گرفته است.
بر اساس این دیدگاه، حذف شمار زیادی از مقالات به دلیل نداشتن معیارهای لازم برای سرشناسی، می‌تواند دامنه موضوعات قابل پوشش در این دانشنامه را محدود کند و مشارکت افرادی را که قصد دارند اطلاعات مربوط به موضوعات کمتر شناخته‌شده را ثبت کنند، کاهش دهد.
نگرانی درباره آینده دانش و منابع اطلاعاتی
گسترش مدل‌های زبانی بزرگ و ظهور دانشنامه‌های تولیدشده با هوش مصنوعی، از جمله «گروک‌پدیا»، پرسش‌های تازه‌ای درباره آینده منابع عمومی دانش مطرح کرده است.
ویکی‌پدیا نیز از خطاها و سوگیری‌ها مصون نبوده و منتقدان، غلبه دیدگاه‌های غربی و مردانه در برخی بخش‌های آن را مورد توجه قرار داده‌اند. با این حال، ساختار مشارکتی این دانشنامه امکان بحث، بازبینی و اختلاف‌نظر درباره اطلاعات را فراهم کرده است؛ فرایندی که در آن افراد می‌توانند درباره اعتبار منابع و نحوه بازنمایی واقعیت‌ها گفت‌وگو کنند.
در مقابل، اتکای فزاینده به پاسخ‌های تولیدشده توسط هوش مصنوعی ممکن است نقش کاربران را در بررسی و تدوین دانش کاهش دهد و قدرت بیشتری در اختیار شرکت‌های بزرگ فناوری قرار دهد؛ شرکت‌هایی که مدل‌های هوش مصنوعی و ابزارهای دسترسی به اطلاعات را توسعه می‌دهند.
آیا عصر دانشنامه‌نویسی جمعی رو به پایان است؟
نگرانی مطرح‌شده در این گزارش آن است که در آینده، به جای مشارکت مستقیم انسان‌ها در تولید و اصلاح دانش، بخش عمده اطلاعات از طریق سامانه‌های خودکار ارائه شود و نقش دانشنامه‌نویسان به بررسی و نگهداری محتوایی محدود شود که ماشین‌ها تولید کرده‌اند.
با این حال، سرنوشت ویکی‌پدیا هنوز قطعی نیست. این دانشنامه همچنان نمونه‌ای از همکاری گسترده داوطلبان برای گردآوری و ارزیابی اطلاعات به شمار می‌رود؛ الگویی که اهمیت آن در دوره گسترش محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی بیش از پیش مورد توجه قرار گرفته است.
پرسش اصلی این است که آیا منابع دانش جمعی می‌توانند در برابر تغییر شیوه جست‌وجو و دریافت اطلاعات دوام بیاورند یا به‌تدریج جای خود را به پاسخ‌های آماده سامانه‌های هوش مصنوعی خواهند داد. پاسخ به این پرسش، علاوه بر آینده ویکی‌پدیا، با نحوه دسترسی نسل‌های آینده به منابع قابل بررسی و امکان مشارکت عمومی در تولید دانش نیز ارتباط دارد.
