ابتکار دو مرحله‌ای اروپا برای توافق با ایران و آمریکا؛ از بازگشایی تنگه هرمز تا مذاکرات هسته‌ای
بر اساس گزارشی از رسانه اماراتی «ارم‌نیوز» به نقل از منابع دیپلماتیک اروپایی، آلمان، فرانسه و بریتانیا در حال تدوین طرحی دو مرحله‌ای برای ارائه به ایران و آمریکا هستند؛ ابتکاری که هدف آن، ابتدا دستیابی به توافقی درباره تنگه هرمز و کاهش محدودیت‌های محاصره و سپس آغاز مذاکرات جامع هسته‌ای با محوریت اصول توافق برجام است.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی تدبیر و امید، این منابع اعلام کرده‌اند که طرح پیشنهادی تروئیکای اروپایی، حل‌وفصل مسئله تنگه هرمز و لغو بخشی از محاصره ایران را در مرحله نخست دنبال می‌کند و در مرحله بعد، موضوعاتی همچون محدودسازی غنی‌سازی اورانیوم، نظارت بین‌المللی بر تأسیسات هسته‌ای ایران، کاهش تحریم‌ها و تعیین تکلیف دارایی‌های مسدودشده ایران مورد مذاکره قرار خواهد گرفت.
مرحله نخست طرح اروپا؛ توافق بر سر تنگه هرمز و کاهش محاصره
منابع دیپلماتیک اروپایی در گفت‌وگو با «ارم‌نیوز» اظهار کرده‌اند که پاریس، برلین و لندن در حال آماده‌سازی این ابتکار هستند تا در گام نخست، نقش تضمین‌کننده اجرای توافق میان تهران و واشنگتن را ایفا کنند.
بر اساس این گزارش، محور اصلی مرحله ابتدایی، دستیابی به توافقی برای بازگشایی تنگه هرمز و لغو بخشی از محاصره ایران خواهد بود. هدف از این اقدام، کاهش بی‌اعتمادی میان دو طرف و فراهم‌کردن زمینه برای امتیازدهی متقابل در قالب توافقی موقت و انتقالی عنوان شده است.
در صورت دستیابی به توافق اولیه، مذاکرات وارد مرحله دوم خواهد شد؛ مرحله‌ای که موضوع اصلی آن، دستیابی به چارچوبی جامع برای حل‌وفصل اختلافات هسته‌ای و اقتصادی میان ایران و آمریکا خواهد بود.
کاهش غنی‌سازی و نظارت آژانس در مرحله دوم مذاکرات
طبق جزئیات منتشرشده از این ابتکار، مرحله دوم شامل گفت‌وگو درباره کاهش سطح غنی‌سازی اورانیوم ایران بر اساس یک جدول زمانی مشخص و ایجاد سازوکارهای نظارتی بین‌المللی بر تأسیسات هسته‌ای خواهد بود.
بر اساس گزارش ارم‌نیوز، تعیین تأسیساتی که باید تحت نظارت قرار گیرند، به آژانس بین‌المللی انرژی اتمی واگذار خواهد شد.
در مقابل اقدامات احتمالی ایران، بخشی از تحریم‌ها لغو می‌شود و محاصره نیز به‌طور کامل پایان خواهد یافت. این روند قرار است بر پایه اصول و سازوکارهای توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ طراحی شود؛ توافقی که دونالد ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود در سال ۲۰۱۸ از آن خارج شد.
رایزنی با تهران و واشنگتن؛ شرط اعلام رسمی ابتکار اروپا
منابع دیپلماتیک اعلام کرده‌اند که زمان انتشار رسمی این پیشنهاد به نتیجه گفت‌وگوهای کشورهای اروپایی با ایران و آمریکا و میزان موافقت دو طرف با چارچوب کلی طرح بستگی دارد.
این تحولات در شرایطی مطرح شده است که یوهان وادفول، وزیر امور خارجه آلمان، اخیراً از آمادگی آلمان، فرانسه و بریتانیا برای مذاکره با ایران با هدف جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای سخن گفته است؛ آن هم در مقطعی که نشانه‌هایی از احتمال افزایش تنش میان تهران و واشنگتن مشاهده می‌شود.
یک منبع دیپلماتیک فرانسوی نیز به ارم‌نیوز گفته است که سه کشور اروپایی در تلاش‌اند با ارائه راهکارهایی عملی، نقش خود را در روند مذاکرات احیا کنند و برای اختلافاتی که پیامدهای اقتصادی و نظامی بین‌المللی داشته‌اند، راه‌حل بیابند.
به گفته این منبع، اروپا خود را یکی از طرف‌های مهم در حل‌وفصل پرونده هسته‌ای ایران می‌داند و به دنبال تدوین پیشنهادی است که محدودیت غنی‌سازی و نظارت‌های راستی‌آزمایی بر تأسیسات هسته‌ای ایران را با کاهش تحریم‌ها و تعیین تکلیف دارایی‌های مسدودشده این کشور همراه کند.
تروئیکای اروپا خواهان تفکیک پرونده تنگه هرمز از مذاکرات هسته‌ای است
این دیپلمات فرانسوی با اشاره به تداوم تنش‌ها از فوریه گذشته تاکنون، تعدد اختلافات میان ایران و آمریکا را یکی از موانع دستیابی به توافق ارزیابی کرده است.
بر اساس این دیدگاه، برای پیشبرد مذاکرات لازم است مسائل مربوط به تنگه هرمز و محاصره از کانون منازعه خارج شوند تا دو طرف بتوانند هرچه سریع‌تر درباره پرونده اصلی، یعنی موضوع هسته‌ای، وارد یک روند توافقی شوند.
به گفته این منبع، ایجاد سازوکاری پویا برای مذاکرات می‌تواند امکان رسیدگی مرحله‌ای به اختلافات باقی‌مانده را فراهم کند و زمینه را برای پیشبرد توافق‌های احتمالی در حوزه‌های مختلف افزایش دهد.
چرا احتمال مخالفت ترامپ با میانجی‌گری اروپا مطرح شده است؟
در بخش دیگری از گزارش ارم‌نیوز، یک مشاور پیشین کمیته روابط خارجی پارلمان آلمان درباره احتمال پذیرش ابتکار اروپا از سوی دونالد ترامپ ابراز تردید کرده است.
به گفته این مشاور سابق، ترامپ ممکن است ورود فعال اروپا به روند توافق با ایران را نپذیرد؛ زیرا چنین اقدامی می‌تواند به‌عنوان پذیرش نقش تعیین‌کننده اروپا و بازنگری ضمنی در تصمیم او برای خروج از برجام در سال ۲۰۱۸ تعبیر شود.
این منبع همچنین معتقد است که پذیرش میانجی‌گری قدرتمند اروپا می‌تواند این برداشت را ایجاد کند که سیاست آمریکا در قبال ایران به نتایج مورد انتظار نرسیده و تصمیم‌های واشنگتن تحت تأثیر رویکرد بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، قرار گرفته است.
او در گفت‌وگو با ارم‌نیوز افزود که ترامپ ممکن است میانجی‌گری فعال اروپا را نشانه‌ای از ضعف سیاست خارجی خود تلقی کند؛ موضوعی که به باور این مشاور، می‌تواند بر پرونده اوکراین و تعاملات آمریکا با ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، نیز اثر بگذارد.
مفاد برجام؛ محدودیت غنی‌سازی و کاهش تحریم‌ها
توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵ که با عنوان «برنامه جامع اقدام مشترک» شناخته می‌شود، محدودیت‌هایی را برای فعالیت‌های هسته‌ای ایران در نظر گرفته بود.
بر اساس مفاد این توافق، سطح غنی‌سازی اورانیوم ایران برای مدت ۱۵ سال به حداکثر ۳.۶۷ درصد محدود می‌شد و تعداد سانتریفیوژهای فعال نسل اول در تأسیسات نطنز نیز برای یک دوره ۱۰ ساله به حدود پنج هزار دستگاه کاهش می‌یافت.
در مقابل، با اجرای تعهدات مرتبط، بخشی از تحریم‌های هسته‌ای علیه ایران لغو یا تعلیق می‌شد تا زمینه برای گسترش مبادلات تجاری، مالی و نفتی ایران با دیگر کشورها فراهم شود.
گزارش ارم‌نیوز حاکی است که اصول و سازوکارهای این توافق، مبنای پیشنهادی سه کشور اروپایی برای طراحی چارچوب جدید مذاکرات قرار گرفته است.
ارزیابی کارشناسان از چشم‌انداز ابتکار دیپلماتیک اروپا
محمد ابوالعینین، پژوهشگر مسائل راهبردی، در ارزیابی این ابتکار گفته است که میزان موفقیت آن به روابط دیپلماتیک سه کشور اروپایی با تهران و واشنگتن و همچنین توانایی آنها برای تأثیرگذاری بر تصمیم‌های آمریکا بستگی دارد.
او در گفت‌وگو با ارم‌نیوز، احتمال تشدید تنش‌ها از سوی واشنگتن در مقطع پیش یا پس از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره را یکی از عواملی دانسته که می‌تواند بر فضای مذاکرات اثر بگذارد.
به اعتقاد این پژوهشگر، اگر تلاش اروپا صرفاً در سطح رایزنی‌های معمول دیپلماتیک باقی بماند، بعید است تغییر قابل توجهی در وضعیت موجود ایجاد شود. با این حال، اگر سه کشور اروپایی بتوانند ائتلافی مؤثر برای مشارکت عملی در مذاکرات تشکیل دهند، ابتکار آنها ممکن است به کاهش تنش‌ها کمک کند.
ابوالعینین همچنین گفته است که اروپا از یک سو به دنبال فراهم‌کردن زمینه مذاکره با ایران درباره جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هسته‌ای، حفظ امنیت مسیرهای کشتیرانی و جلوگیری از گسترش درگیری‌هاست و از سوی دیگر، نمی‌خواهد ابزارهای مدیریت یا تشدید بحران تنها در اختیار آمریکا باشد.
به گفته او، کشورهای اروپایی نیز از پیامدهای اقتصادی رویارویی تهران و واشنگتن، به‌ویژه افزایش قیمت انرژی، آسیب می‌بینند و همین مسئله می‌تواند انگیزه آنها را برای ایفای نقش فعال‌تر در روند دیپلماتیک افزایش دهد.
تحرکات نظامی و احتمال افزایش تنش در منطقه
این پژوهشگر مسائل راهبردی تأکید کرده است که اگر اروپا بتواند در کنار رایزنی‌های سیاسی، سازوکارهای اجرایی و قابل اتکایی ایجاد کند، شاید بتواند مانعی در برابر تشدید تنش‌های احتمالی به وجود آورد.
در این گزارش، سفر پیت هگست، وزیر جنگ آمریکا، به اسرائیل و افزایش تجمع و استقرار نیروهای نظامی در مناطق پیرامونی ایران، از جمله نشانه‌هایی معرفی شده‌اند که از نگاه این پژوهشگر می‌توانند با احتمال تشدید تنش‌ها ارتباط داشته باشند.
ابوالعینین در پایان خاطرنشان کرده است که تبدیل ابتکارهای دیپلماتیک اروپا به اقدامات عملی، به میزان همراهی تهران و واشنگتن وابسته است. به گفته او، تنها در صورتی که دو طرف آمادگی بررسی و پذیرش پیشنهادهای دیپلماتیک را داشته باشند، می‌توان به جلوگیری از شروع دوباره رویارویی و حل‌وفصل اختلافات از مسیر مذاکره امیدوار بود.
