خونریزی مغزی چقدر میتواند خطرناک باشد؟
خونریزی مغزی یکی از شرایط پزشکی جدی و اورژانسی است که میتواند با علائمی مانند سردرد ناگهانی و شدید، ضعف یا بیحسی یک طرف بدن، اختلال در تکلم، تشنج و کاهش سطح هوشیاری ظاهر شود؛ وضعیتی که تشخیص و درمان سریع آن برای جلوگیری از آسیب بیشتر مغز اهمیت زیادی دارد.
به گزارش شبکه اطلاع رسانی تدبیر و امید؛ دکتر داود کاشیپزها، عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز در گفتوگو با ایسنا اظهار کرد: خونریزی مغزی، وضعیت خارج شدن خون از رگهای خونی و تجمع آن در داخل جمجمه است. این خونریزی میتواند به بافت مغز فشار وارد کند، سبب آسیب سلولهای عصبی شود و با علائمی مانند کاهش سطح هوشیاری، ضعف ناگهانی یک طرف بدن، اختلال تکلم، تشنج، سردرد شدید ناگهانی و استفراغ یا اختلال بینایی تظاهر یابد که نیازمند ارزیابی فوری پزشکی هستند.
انواع خونریزی مغزی
وی ادامه داد: انواع اصلی خونریزیهای داخل جمجمه شامل خونریزی داخل مغزی، خونریزی زیر عنکبوتیه، هماتوم اپیدورال و هماتوم سابدورال میشوند. در خونریزی داخل مغزی (intracerebral hemorrhage) خون مستقیماً داخل بافت مغز جمع میشود و اغلب منظور از اصطلاح خونریزی مغزی همین نوع است.
کاشیپزها گفت: علل شایع خونریزی داخل مغزی شامل فشار خون بالا، بیماریهای عروق مغزی، مصرف داروهای ضدانعقاد، اختالالت انعقادی، تومورها و یا ناهنجاریهای عروقی است.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز اضافه کرد: در خونریزی زیر عنکبوتیه(subarachnoid hemorrhage) خون در فضای بین عنکبوتیه و نرمشامه، یعنی فضای حاوی مایع مغزینخاعی، وارد میشود. علت مهم خونریزی زیرعنکبوتیه پارگی آنوریسم مغزی و علامت آن سردرد ناگهانی و بسیار شدیدی است که بیمار ممکن است آن را «بدترین سردرد عمر» توصیف کند.
وی بیان کرد: در خونریزی هماتوم اپیدورال(epidural hematoma)، خون بین جمجمه و سختشامه جمع میشود. هماتوم اپیدورال اغلب پس از ضربه به سر ایجاد میشود و اغلب با آسیب یک شریان همراه است. در هماتوم اپیدورال(Epidural Hematoma) خون بین سختشامه و عنکبوتیه جمع میشود اما هماتوم سابدورال اغلب به علت پارگی وریدها ایجاد میشود و میتواند حاد، تحتحاد و یا مزمن باشد.
خونریزی مغزی به چه علت رخ میدهد؟
کاشیپزها گفت: خونریزی مغزی زمانی رخ میدهد که یک رگ خونی در مغز یا اطراف آن پاره شود یا آسیب ببیند و خون از داخل رگ خارج شود. خون خارجشده به بافت مغز فشار میآورد و میتواند عملکرد سلولهای عصبی را مختل کند.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز ادامه داد: یکی از مهمترین علل خونریزی داخل مغزی، فشار خون بالا است. فشار خون مزمن به دیواره عروق کوچک مغز آسیب میزند و ممکن است موجب پارگی آنها شود. به زبان ساده، فشار خون بالا سبب ضعف دیواره رگ میشود و در نتیجه رگ پاره و خون وارد مغز یا فضای اطراف آن میشود. با این حال، همه خونریزیهای مغزی ناشی از فشار خون نیستند و علت خونریزی به نوع و محل خونریزی، سن فرد، سابقه بیماری و یافتههای تصویربرداری بستگی دارد.
کاشیپزها افزود: تصادف، سقوط یا ضربه شدید به سر نیز میتواند باعث خونریزی اپیدورال، سابدورال یا داخل مغزی شود. همچنین در برخی مواقع روی سکتههای مغزی بزرگ، خونریزی ایجاد میشود. پارگی آنوریسم مغزی نیز از دیگر عوامل خونریزی است. در این حالت، یک قسمت از دیواره رگ به شکل کیسهای ضعیف و متورم میشود و ممکن است پاره شده و باعث خونریزی زیرعنکبوتیه شود.
وی بیان کرد: ناهنجاریهای عروقی مغز مانند ناهنجاری شریانیوریدی (AVM) نیز که در آن ارتباط غیرطبیعی بین شریانها و وریدها وجود دارد، میتوانند موجب خونریزی شوند. مصرف داروهای رقیقکننده خون و وجود اختلالهای انعقادی نیز میتواند احتمال خونریزی را افزایش دهد. داروهایی مانند وارفارین، برخی داروهای ضدانعقاد خوراکی و بعضی اختلالهای انعقادی از جمله موارد مرتبط با افزایش خطر خونریزی هستند.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز گفت: اختلال در جریان خون وریدی مغز نیز میتواند سبب سکتههای مغزی خونریزیدهنده شود. همچنین برخی تومورهای مغزی مستعد خونریزی هستند. بیماریهای عروق کوچک مغز بهخصوص در افراد مسن هم میتوانند موجب خونریزی شوند، آمیلوئید آنژیوپاتی مغزی(CAA) از جمله این بیماریها است.
کاشیپزها اضافه کرد: مصرف مواد مخدر محرک مانند کوکائین و آمفتامینها نیز میتواند با افزایش شدید فشار خون، خطر خونریزی مغزی را بالا ببرد. برخی بیماریها و شرایط کمتر شایع مانند التهاب عروق (واسکولیت)، بیماریهای خونی، مشکلات کبدی شدید و برخی اختلالهای ژنتیکی نیز میتوانند از عوامل خونریزی مغزی باشند.
وی ادامه داد: همچنین مصرف مواد محرکی مانند کوکائین و آمفتامینها میتواند با افزایش شدید فشار خون، خطر خونریزی مغزی را افزایش دهد. برخی بیماریها و شرایط کمتر شایع مانند التهاب عروق، بیماریهای خونی، مشکلات شدید کبدی و برخی اختلالهای ژنتیکی نیز میتوانند در بروز خونریزی نقش داشته باشند.
خونریزی مغزی چه علائمی به همراه دارد؟
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز بیان کرد: علائم خونریزی مغزی به محل و اندازه خونریزی و سرعت ایجاد آن بستگی دارد و ممکن است در چند دقیقه بهشدت ظاهر شوند یا بهتدریج بروز کنند. سردرد ناگهانی و شدید، بهویژه سردردی که فرد آن را «بدترین سردرد عمر» توصیف میکند، ضعف یا بیحسی ناگهانی صورت، دست یا پا بهخصوص در یک طرف بدن، برخی از علائم آن هستند.
کاشیپزها افزود: اختلال در صحبت کردن یا درک گفتار و کجی صورت، اختلال ناگهانی بینایی یا دوبینی، اختلال تعادل و راه رفتن، سرگیجه شدید، تهوع و استفراغ، کاهش سطح هوشیاری، خوابآلودگی یا بیهوشی، تشنج، گیجی و تغییر وضعیت ذهنی نیز از دیگر علائم این عارضه هستند. در برخی موارد نیز بهخصوص در خونریزی زیرعنکبوتیه، سفتی گردن دیده میشود.
وی ادامه داد: در صورت بروز ناگهانی علائمی مانند افتادگی یک طرف صورت، ناتوانی در بالا نگه داشتن هر دو دست یا غیرطبیعی و نامفهوم شدن گفتار، باید فوراً با اورژانس تماس گرفت. خونریزی مغزی یک وضعیت اورژانسی است و نباید منتظر بهبود خودبهخودی علائم ماند یا بیمار را با وسیله شخصی به بیمارستان منتقل کرد، زیرا ارزیابی و تصویربرداری فوری، معمولاً با سیتیاسکن مغز، ضروری است.
عوارض خونریزی مغزی
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز گفت: شدت عوارض خونریزی مغزی به محل خونریزی، حجم خون، سرعت خونریزی و وضعیت عمومی بیمار بستگی دارد. تورم مغز، افزایش فشار داخل جمجمه، هیدروسفالی و فتق مغزی از جمله عوارض ثانویهای هستند که میتوانند وضعیت بیمار را تشدید کنند. کاهش سطح هوشیاری و کما، ضعف یا فلج اندامها، اختلال گفتار و زبان، اختلال بلع، تشنج و اختلالهای طولانیمدت عصبی از دیگر عوارض احتمالی هستند.
کاشیپزها بیان کرد: برخی بیماران ممکن است پس از خونریزی با مشکلات پایدار در حافظه و تفکر، حرکت، تکلم، تعادل، بلع یا بینایی مواجه شوند و به توانبخشی نیاز داشته باشند. در موارد شدید، بهویژه زمانی که خونریزی گسترده باشد یا با کاهش شدید هوشیاری، افزایش فشار داخل جمجمه یا درگیری ساقه مغز همراه شود، این عارضه میتواند کشنده باشد.
راههای تشخیص خونریزی مغزی
وی ادامه داد: تشخیص خونریزی مغزی بر اساس علائم بالینی، معاینه عصبی و تصویربرداری از مغز انجام میشود. پزشک در معاینه عصبی سطح هوشیاری، اندازه و واکنش مردمکها، قدرت اندامها، تکلم، حرکات چشم، تعادل و علائم تحریک مننژ را بررسی میکند.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز گفت: سیتیاسکن مغز بدون تزریق معمولاً نخستین و مهمترین بررسی تصویربرداری در بیمار مشکوک به خونریزی مغزی است و میتواند وجود، محل و اندازه خونریزی و همچنین تورم مغز، جابهجایی ساختارهای مغزی و هیدروسفالی را مشخص کند.
کاشیپزها افزود: MRI مغز نیز در برخی شرایط اطلاعات بیشتری ارائه میدهد و برای بررسی خونریزیهای کوچک یا قدیمی، بررسی علت خونریزی، تشخیص ناهنجاریهای عروقی یا تومور و بررسی آسیبهای همراه مغز کاربرد دارد اما در شرایط اورژانسی سیتیاسکن معمولاً سریعتر و در دسترستر است.
وی بیان کرد: سیتی آنژیوگرافی نیز برای بررسی عروق مغزی و بهویژه شناسایی آنوریسم و ناهنجاریهای عروقی مورد استفاده قرار میگیرد. در مواردی که احتمال آنوریسم یا ناهنجاری شریانیوریدی وجود داشته باشد، ممکن است آنژیوگرافی مغزی نیز انجام شود که یک روش دقیق برای بررسی عروق مغز است و در مواردی که احتمال آنوریسم یا AVM مطرح باشد استفاده میشود. گاهی علاوه برتشخیص، امکان درمان عروقی نیز وجود دارد.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز گفت: آزمایش خون بهتنهایی نمیتواند خونریزی مغزی را تشخیص دهد اما برای ارزیابی وضعیت بیمار و بررسی عوامل مؤثر بر خونریزی اهمیت دارد و ممکن است شامل بررسی CBC و شمارش پلاکت، PT/PTT/INR قند خون، الکترولیتها و عملکرد کلیه و کبد باشد.
خونریزی مغزی چگونه درمان میشود؟
کاشیپزها افزود: درمان خونریزی مغزی به نوع، محل و اندازه خونریزی، علت آن و وضعیت هوشیاری بیمار بستگی دارد و از آنجایی که خونریزی مغزی میتواند به سرعت خطرناک شود، معمولاً در بیمارستان و در برخی موارد در بخش مراقبتهای ویژه یا بخش تخصصی سکته مغزی و جراحی مغز و اعصاب انجام میشود.
وی ادامه داد: پایدار کردن وضعیت بیمار، کنترل فشار خون و فشار داخل جمجمه، اصلاح اختلالهای انعقادی، درمان علت خونریزی، جراحی در موارد مناسب و توانبخشی از مهمترین اقدامات درمانی هستند.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز بیان کرد: در مراحل اولیه، وضعیت راه هوایی و تنفس، فشار خون، قند و الکترولیتها، تب و سطح هوشیاری و وضعیت عصبی بیمار بررسی و کنترل میشود. اگر بیمار داروهای ضدانعقاد مصرف کند، بسته به نوع دارو ممکن است برای برگرداندن اثر ضدانعقادی از درمانهای اختصاصی استفاده شود.
کاشیپزها اضافه کرد: در موارد شدید، برای کنترل افزایش فشار داخل جمجمه و تورم مغز ممکن است اقداماتی مانند بالا نگه داشتن سر، استفاده از داروهای مناسب و تخلیه مایع مغزینخاعی در صورت وجود هیدروسفالی انجام شود.
وی ادامه داد: همه بیماران مبتلا به خونریزی مغزی به جراحی نیاز ندارند اما در برخی موارد از جمله وجود هماتوم بزرگ، خونریزیهایی که فشار قابل توجهی بر مغز ایجاد کردهاند، برخی خونریزیهای مخچهای، هیدروسفالی شدید و بعضی هماتومهای اپیدورال و سابدورال، جراحی ممکن است ضروری باشد.
عضو هیات علمی گروه مغز و اعصاب دانشگاه علوم پزشکی جندی شاپور اهواز در ادامه گفت: در صورتی که علت خونریزی، آنوریسم مغزی باشد، ممکن است آنوریسم با روشهای داخل عروقی مانند کویلینگ یا با جراحی کلیپینگ درمان شود. در صورت وجود AVM یا دیگر ناهنجاریهای عروقی نیز بسته به شرایط بیمار، جراحی، درمان داخل عروقی یا رادیوسرجری مورد استفاده قرار میگیرد.
وی افزود: پس از پایدار شدن وضعیت بیمار، توانبخشی نیز اهمیت زیادی دارد و میتواند شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی و توانبخشی شناختی باشد.
